Çocuklarda Yetersiz Büyüme Nasıl Anlaşılır?

Büyüme, bebek gelişiminde en önemli konulardan biri! Eminiz ki sen de pek çok anne gibi çocuğunun yeterli büyüyüp büyümediğini merak ediyorsun.

Bu yazımızda büyümenin özellikle hayatın ilk yıllarındaki önemini, nelerden etkilendiğini, nasıl takip edilmesi gerektiğini, çocuklarda gelişim geriliğinin sebeplerini ve büyümeyi engelleyici unsurlara nasıl müdahale edilmesi gerektiğini anlattık!

Çocuklarda büyüme geriliği nedir, nasıl anlaşılır?

Çocuklarda kilo artışı ve boy uzaması olarak kendini gösteren büyüme, doğumdan itibaren başlar ve erişkin döneme kadar devam eder. Her zaman aynı hızda gerçekleşmez. Bebeklik dönemi, anne karnındaki süreçten sonra bebek gelişiminde fiziksel büyümenin en hızlı olduğu dönemdir.

Her doktor kontrolünde çocuğun ağırlık ve boy ölçümleri çizilir. Genellikle grafikte yukarı doğru bir eğim görülse de, bazen çocuğun çok az kilo alması söz konusu olabilir ya da çocuk hastalandığı için kilo kaybedebilir. Ancak bunun dışında çocuğun kilo kaybetmesi normal görülmez ve bu durum büyüme geriliğine işaret eder.

Özellikle aktif büyüme dönemi olan ilk 3 yılda bebeklerde ve çocuklarda kilo alımı çok önemli. Çünkü düzgün bir şekilde kilo almak çocuğun yeterli beslendiği, fiziksel, duygusal ve zihinsel olarak iyi bakıldığı anlamına gelir.

Bebeklerde kilo alımı nasıl olmalı?

  • Bebek, doğumdan sonraki ilk bir haftayla on gün arasında doğum ağırlığının yaklaşık %10'unu kaybeder. Daha sonra kilo almaya başlar ve 2. haftanın sonunda doğum kilosuna ulaşır.
  • Doğumdan sonraki ilk 6 ay büyümenin en hızlı olduğu dönemdir. İlk 6 aylık dönemde ayda ortalama 600-900 gr alması gereken bebeğin, 6. ayın sonunda doğum ağırlığının 2 katına ulaşmış olması gerekir.
  • Bebek, ikinci 6 ayda ise ayda yaklaşık 400-600 gr almalı ve 1. yaşını doldurduğunda doğum ağırlığının 3 katına ulaşmış olmalı.

Bebeklerde boy uzaması nasıl olmalı?

  • Doğumdan sonraki ilk 6 ay içerisinde bebek yaklaşık 15-16 cm, ikinci 6 ayda ise yaklaşık 9-10 cm olmak üzere bir yıl içerisinde toplam 24-25 cm uzar.
  • Ortalama olarak 3000 gr ağırlığında ve 50 cm boyunda doğan bir bebeğin altışar aylık büyüme cetvelinin aşağıdaki gibi olması gerekir.
Doğum 6. Ay 12. Ay 18. Ay 24. Ay
3 kg 6 kg 9 kg 10 kg 11 kg
50 cm 65 cm 75 cm 81.5 cm 87.5 cm
  • Normalden daha küçük doğmuş bile olsa dünyaya geldikten sonraki büyüme hızı bize bebeğin büyümesinin yeterli olup olmadığını gösterir.

Büyüsün, serpilsin: Hadi Bir Umut: Çocuklarda Boy Uzatan Yiyecekler

Çocuklarda gelişim geriliği nedir, nasıl anlaşılır?

Gelişim geriliği, çocuğun belli gelişimsel niteliklere, yaşıtlarıyla aynı zaman diliminde ulaşamama durumuna denir. Bir çocuğun, gelişimin 2 ya da daha fazla alanında geri kalması durumunda gelişim geriliğinden bahsedebiliriz. Bu, tıpta yaygın gelişim geriliği olarak da adlandırılır. Bahsettiğimiz gelişimsel nitelikler şu şekilde:

Miniğin sana ne anlatıyor: Bebek İşi Bir İletişim Şekli: Bebek İşaret Dili

Peki, tam olarak bebeğinde gelişim geriliği olup olmadığını nasıl anlayabilirsin?

Senin ya da doktorunun, bebeğinin gelişimiyle ilgili kaygılarınız varsa çocukta gelişim bozukluğu olup olmadığını anlamak için gelişim tarama testi yapılır. Tarama testleri kısa ve az masraflıdır. Doktorun, bebeğinden bir oyun oynamasını ya da yerden küçük bir şey almak gibi hareketler yapmasını isteyebilir.

Eğer çocuğunun gelişimsel bozukluklar açısından yüksek risk altında olduğu saptanırsa henüz bu bozukluk teşhis edilmeden, doktorun ya da uzman kişi sizi erken müdahale hizmetlerine gönderebilir.

Çocuğun Hangi Yaşta Hangi Hareketleri Yapabilir?

Çocuklarda gelişim geriliğinin nedenleri nelerdir?

Gelişim geriliğinin olası nedenleri arasında;

  • Genetik bozukluklar,
  • Doğum süreci ve doğumda yaşanan sorunlar,
  • Ana rahmindeki sorunlar,
  • Metabolizma bozuklukları,
  • Çevresel toksinler,
  • Beynin yeterince uyarılmadığı ve beslenemediği ihmal ya da yoksunluk durumlarını sayabiliriz.

Zeka geliştiren besinlerle tanış: Çocuğunun Beyin Gelişimini Destekleyen 16 Besin

Erken müdahale programları kimlere uygulanır?

Yaşıtlarından geri kalan bebeklerin ya da çocukların gelişimini desteklemek amacıyla uygulanan terapi programlarının bütününü kapsayan erken müdahale programları; bilişsel, fiziksel, iletişimsel ve sosyal/duygusal gelişim alanlarında geriliği olan 0-3 yaş arasındaki çocuklara uygulanır.

Yaş dönümlerine göre çocuklarda bilişsel gelişim özelliklerini öğrenmek için tıkla!

Bebekte hangi belirtiler varsa erken müdahale programları önerilir?

  • Prematüre ve gelişimsel geriliği varsa, Prematüre Bebeklerde Görülen Sağlık Sorunları,
  • Sakinleştirilmesi zor ve çok huzursuzsa,
  • Emme, yutma ve çiğneme problemleri gibi beslenme sorunları yaşıyorsa,
  • Kucağa alındığında gerginse, kendini bırakıyor ya da geriye atıyorsa,
  • Yüz yüze iletişimden kaçınıyor ya da hoşlanmıyorsa,
  • Görme, hareket, sese ve dokunmaya tepki vermiyorsa ya da çok hassassa,
  • Tüm pozisyonlarda hep aynı tarafa bakıyor ve devamlı olarak tek elini kullanıyorsa,
  • Ayrıca erken dönemde kromozomal anomaliler, metabolik ve genetik hastalıklar, serebral palsi, tortikolis (eğik boyun) ve brakial pleksus zedelenmesi (boynun her iki yanında yer alan periferik sinir ağı) tanısı koyulduysa, bebeğe erken müdahale programları önerilir.

Çocuğa özel erken müdahale programları nasıl planlanır?

  • Erken müdahale programına alınacak çocuğa öncelikle gelişim testleri yapılır.
  • Bu testler klinik değerlendirmerle birlikte ele alınır.
  • Değerlendirme sonucuna göre çocuğa özel bir program hazırlanır.
  • Bu program çocuğun bilişsel, fiziksel, sosyal, duygusal, uyumsal ve iletişimsel gelişim seviyeleriyle ihtiyaçlarına göre belirlenir.
  • Belirlenen programda gerek ebeveynin gerekse de diğer aile üyelerinin öncelikleri ve endişeleri de göz önüne alınır.
  • Aile rehberliği, hedefler ve takip sıklığı da programın diğer önemli unsurlarıdır.

Büyüme eğrisi nedir?

Büyümenin yeterli, yani normal değerler içerisinde olup olmadığını gösteren eğrilere persentil eğrisi ya da büyüme eğrisi denir. Boy uzunluğu, kilo ve baş çevresi için ayrı ayrı büyüme eğrileri vardır ve her birinde büyüme bu eğriler vasıtası ile takip edilir.

Bu eğrilerde %50 ortalama değeri gösterir. Sınır değerler ise %3 ile %97'dir. Bir başka deyişle %3 ve %97 arasındaki değerler normal kabul edilir.

Aşağıda WHO (World Health Organization) standartları baz alınarak erkek çocuklar için düzenlenmiş örnek persentil değerlerini görebilirsin.

%3 %10 %25 % 50 % 75 % 97
3 ay 57.6 cm 58.8 cm 60.1 cm 61.4 cm 62.8 cm 65.3 cm
6 ay 63.6 cm 64.9 cm 66.2 cm 67.6 cm 69.1 cm 71.6 cm
9 ay 67.7 cm 69.1 cm 70.5 cm 72 cm 73.5 cm 76.2 cm
12 ay 71.3 cm 72.7 cm 74.1 cm 75.7 cm 77.4 cm 80.2 cm

Minik kuzun her dönemde farklı bir büyüme evresine girecek: Bebeklerin Büyüme ve Gelişimini Etkileyen 7 Faktör

Persentil değeri bize neyi gösterir?

Çocuğunun boyu %75 persentil değerinde ise bu, çocuğunun aynı yaştaki 100 çocuğun 75'inden daha büyük ve 25'inden daha küçük olduğunu gösterir.

Persentil değerleri, büyümede bir sorun olup olmadığını bize nasıl gösterir?

Herhangi bir zaman aralığında çocuğun eğrisinin aşağı yönlü olması büyümeye engel bir sorunun ortaya çıktığını gösterebilir. Ancak, persentil değerlerindeki bazı düşüşler de normal kabul edilir.

Örneğin, 9 aylıkken kilosu 75 persentil üzerindeki bir bebeğin, 18 aylıkken 50 persentile düşmesi durumunda ağırlık persentilinin, baş çevresi ve boy persentilleri ile karşılaştırılması gerekir. Eğer baş çevresi ve boy persentili 50 ise bu beklenen bir durumdur ve çocuğun dengeli büyüdüğünden bahsedilir.

Büyüme en çok hangi faktörlerden etkilenir?

Büyüme bir bebeğin sağlık durumunu değerlendirmek için iyi bir göstergedir ve genetik özelliklerden de çevresel faktörlerden de etkilenir.

Doğum sonrasında büyümeyi olumsuz yönde en çok etkileyen çevresel faktörler şu şekilde:

  • Beslenme yetersizliği ve emilim bozuklukları: Yetersiz beslenen bir çocukta enerji veya protein yetersizliği de olabilir, çinko ve demir gibi bazı besin öğelerinin eksikliği de. Protein Ağırlıklı Çocuk Beslenmesi İçin Bilmen Gereken 8 Kural
  • Hormonal hastalıklar: Doğuştan ya da sonradan oluşan tiroit ya da büyüme hormonu eksikliği büyüme geriliğine yol açar.
  • Kronik hastalıklar: Çocuklarda doğuştan gelen ya da kronik tüm hastalıklar büyüme geriliği yapabilir. Bunlar; down sendromu ya da Turner sendromu gibi kronik hastalıklar, düşük doğum ağırlığı, kemik hastalıkları, böbrek, karaciğer ve kalp hastalıkları gibi kronik hastalıklar ya da metabolik hastalıklar olabilir.

    İyi kontrol edilmemiş olan kronik enfeksiyonlar ve diyabet de büyüme geriliği yapabilir. Çocuklarda uzun süreli kortizon tedavisinin büyümeyi olumsuz yönde etkilemesi de söz konusu.

Büyüme geriliği nasıl tedavi edilir?

  • Eğer büyüme geriliğinin nedeni beslenme yetersizliği ise diyet tedavisi uygulanır.
  • Kronik hastalıklar ya da emilim bozuklukları söz konusu ise bunlara yönelik tedavi uygulanır.
  • Eğer yetersiz beslenme ya da kronik hastalık söz konusu değilse boy artışını doğrudan etkileyen büyüme hormonunun (BH) araştırılması gerekir.
  • Çocukta belirgin büyüme geriliği, büyüme hızında yavaşlama, kemik yaşında gerilik varsa ve başka bir neden boy kısalığını açıklayamıyorsa büyüme hormonu uyarı testi yapılır. Test sonucunda yetersiz büyüme hormonu salgılanması görüldüyse büyüme hormonu eksikliği tanısı konur.

Büyüme hormonu eksikliği için risk faktörleri nelerdir?

Büyüme hormonu hipofiz bezinden salgılanır. Aşağıdaki durumlarda hipofiz bezi büyüme hormonunu ya gereğinden az salgılar ya da hiç salgılayamaz:

  • Doğum ağırlığının 2500 kg ve daha altında olması,
  • Bebeğin ters durması,
  • İkiz bebek,
  • Beynin menenjit gibi bir hastalık nedeni ile hasar görmesi ya da şiddetli kafa yaralanması.

Bunlara ek olarak, tümörler ya da ışın tedavisi gibi sebepler nedeniyle çocukta büyüme hormonu eksikliği söz konusu olabilir.

Büyüme hormonu eksikliği nasıl anlaşılır?

  • Büyüme hormonu eksikliğinde, çocuğun boyu kendi yaş grubu için belirlenmiş olan standardın altında kalır. Bu gerilik özellikle 2 yaşından sonra belirginleşir. Vücut bölümleri birbiri ile orantılı olan çocuğun göbek bölgesinde, yağlanma görülür. Boyuna göre kilosu daha fazla olup, kemik olgunlaşması (kemik yaşı) geridir.
  • Ağır ve erken başlangıçlı olgularda, alın belirgin, burun kökü basık (taş bebek yüzü), cilt ve saçlar ince, ses tiz olur.
  • Süt çocukluğu ve erken çocukluk döneminde açlıkta şeker düşüklüğü gelişebilir.

Büyüme hormonu eksikliği nasıl tedavi edilir?

Eğer test sonuçları büyüme hormonu eksikliğini gösteriyorsa çocuğa büyüme hormonu verilerek büyüme hormonu tedavisi uygulanır. Tedavi süresince;

  • Haftada 6-7 akşam çocuğa sentetik büyüme hormonu enjekte edilir.
  • Çocuğun hedeflenen boy uzunluğuna erişmesi sağlanır.
  • İlk yılda yaklaşık 8-12 cm ve daha sonraki yıllarda 6-8 cm boy uzaması sağlanır.
  • İlacın dozu, büyümeye katkısı ve yan etkileri yönünden mutlaka endokrinoloji uzmanı kontrolünde kalınması gerekir. Eksik olan hormonun yerine konması şeklinde olan büyüme hormonu tedavisinin yan etkileri az olup, 3 aylık periyotlarda laboratuvar tetkikleri ile kontrol edilir.

Kemiklerde büyümeye izin veren epifiz hatlarının yani büyümeye izin veren boşlukların kapanması, çocuğun tatminkar bir boya eriştiği gösterir. Erişkin boyuna ulaşıldığının bir başka göstergesi de senelik büyüme hızının 2 cm altına düşmesi. Bu noktada erken tedavinin çok daha başarılı sonuç getirdiğini ve ideal yaşın ergenlik öncesi olduğunu unutmamak gerek.

Bu da ilgini çekebilir: Hangisi Hangisi? Çocuklarda İnce ve Kaba Motor Gelişimi de Nesi?

Kaynaklar:

Bebek ve Küçük Çocuk Bakımı 0-5 Yaş-Steven P. Shelov & Tanya Remer Altmann

Bebeğinizin İlk Yılı Rehberi-Mayo Clinic Uzmanları